zondag 30 september 2012

Fochteloërveen in herfst stemming

Fochteloërveen, Amerikaanse bosbes in herfsttooi
Klamme vingers strelen het veen. Grip krijgen ze nog niet, de zon heeft nog teveel kracht om zich meteen gewonnen te geven. Toch zijn de eerste tekenen van het vertrek van de zomer zichtbaar op het Fochteloërveen. De overal ingewaaide Amerikaanse Bosbessen kleuren hard rood en staan als vlammende bakens op het veen.






Venglazenmaker, mannetje, Fochteloërveen
Moerassprinkhaan, Fochteloèrveen
Diverse glazenmakers en Houtpantserjuffers zijn als laatste zomerherauten nog actief op jacht. Het lukt uiteindelijk niet om de zeldzame Noordse glazenmaker in beeld te krijgen, zelfs de meer algemene Venglazenmaker heeft nauwelijks tijd voor een foto. Geen donkerbruine vleugelrand als bij zijn Noordse neef maar een gele ader is er te zien. Een echte hoogveensoort die zich hier uitstekend thuis voelt. Rondlopend langs de enige wandelroute in dit uitgestrekte veengebied komen we ook nog een roodbenige Moerassprinkhaan tegen.

Veelvraat, rups, Fochteloërveen

Tijgerspin, cocon, Fochteloërveen

Het begin van de herfst wordt ook ingeluid door de overal aanwezige, en vooral grote, rupsen van de Veelvraat. Een spinner (nachtvlinder familie) die hier geniet van dopheide plantjes. Waar je ook kijkt, overal zijn de harige, vingerlange rupsen te zien. Komende winter zullen ze heerlijk slapen in hun poppenwieg. Pas in 2013 komen ze uit en vliegen enkele weken rond om eitjes af te zetten. Voor de Tijgerspin is de winterrust al begonnen. De volwassen beestjes zijn niet meer te vinden maar overal hangen hun urnvormige cocons.

Kleine Veenbes, Fochteloërveen

De Kleine Veenbes die op 1 juli nog volop in bloei stond (zie mijn vorige blog over dit gebied) draagt nu volop zure, zwartrode bessen. Kruipend over het veenmos lijken het wel verloren kralen kettingen van dansende "Witte Wieven" die het veen bij nacht en ontij plegen te bezoeken.

Veenmos aangetast door Veenmosgrauwkop

Zwartwordende wasplaat, Fochteloërveen

Blauwplaatstaalsteeltje, Fochteloërveen

Zwartsnedesatijnzwam, Fochteloërveen

Gele Knotszwam, Fochteloërveen

Terwijl het gehele jaar paddenstoelen te vinden zijn blijft de herfst topmaand om er naar uit te kijken. In het veen is weinig te vinden of het moeten al de gebleekte plekken veenmos zijn die geïnfecteerd zijn door het Veenmosgrauwkop. Iets hoger, op de droge heidegronden is veel meer te beleven. Zwartwordende Wasplaten staan er langs het fietspad. Nu nog donkeroranje maar straks verkleurend naar inktzwart. Bijzonder zijn ook twee soorten Satijnzwammen. Het Blauwplaatstaalsteeltje ziet er bijna bizar uit met zijn inktblauwe plaatjes. Zijn broertje, de Zwartsneesatijnzwam, is wat gewoner. Ook een zwart hoed maar de plaatjes zijn eerst wit met een zwart randje. Terwijl de foto's gemaakt worden valt op dat er tussen het gras miniscule gele vingertjes omhoog steken: Gele Knotszwammen! Ook zij voelen zich goed thuis op deze voedselarme zandgrond.

Fochteloërveen

Fochteloërveen, een boeiend gebied en voor de komende dinsdag startende cursus "Licht op het Veen" (IVN Zuidlaren) bron van inspiratie en foto's voor de docent.


zondag 23 september 2012

Kraanvogels wereldwijd


 Nog even en dan klinkt het doordringende "Kruu, kruu" weer boven het oosten van Nederland. De Kraanvogels komen! Voor KNNV Drachten reden om er eens wat meer aandacht aan te geven. Niet alleen een bijna traditionele excursie naar de verzamelplaats van duizenden kranen op de velden rond het Duitse Diepholz maar ook een avond vol wetenswaardigheden over deze bijzondere vogels op 18 oktober 2012.

Om deze presentatie voor te bereiden ben ik een weekend lang bezig geweest 12 van de 15 soorten kraanvogels te fotograferen. Helaas niet in hun eigen leefgebied, daarvoor zou een wereldreis langs het hart van Azië (8 soorten), Afrika (5 soorten), Australië, Europa en Noord-Amerika (elk 2 soorten) nodig geweest zijn. AquaZoo Fryslân (Leeuwarden) en het Vogelpark Walsrode(60 kilometer zuid van Bremen) boden echter de mogelijkheid om een portrettengalerij te maken van vogels die onder zo natuurlijk mogelijke omstandigheden gehouden worden.

Jufferkraanvogel

Europese kraaanvogel

Terwijl vooral de Aziatische kraanvogels sterk bedreigd worden gaat het geleidelijk weer wat beter met de Europese soorten. De Jufferkraan is de kleinste soort en komt voor op de steppen van Oost-Europa en midden Azië. Net als alle andere kranen zijn het lopende oogjagers. Speurend tussen gras en kruiden vinden zij hun prooi. De Europese Kraanvogel is sinds een aantal jaren weer terug in Nederland met enkele broedparen op het Fochteloërveen en Dwingelder Veld. Voor grotere aantallen moeten we naar het oosten van Duitsland of Scandinavië waar ze bij voorkeur broeden in moerassige venen en open naaldbossen.

Siberische witte kraanvogel

Monnikskraanvogel

Zwarthalskraanvogel

Witnekkraanvogel
Chinese Kraanvogel

De bekendste kraanvogel uit het Verre Oosten is de Chinese of Japanse Kraanvogel. Bekend geworden als symbool van geluk in de Japanse vouwkunst is het nu door veranderingen in de landbouw en verstedelijking een bedreigde soort geworden. Met de Siberische witte kranen gaat het nog slechter. Door het verdwijnen van geschikte overwinteringsgebieden in China, Iran en India gaat hun overlevingskans jaarlijks verder achteruit. De Zwarthalskraanvogel van het Tibetaanse plateau en Bhutan profiteert in ieder geval in zijn broedgebied van zijn status als heilige vogel in het Boeddhisme. Op de Mongoolse steppen lopen nog kleine populaties Monnikskraanvogels en Witnekkraanvogels.

Brolga

Brolga's en Saruskraanvogels heb ik in het pre-digitale tijdperk mogen ontmoeten op de akkers van de Atherton Tablelands boven Cairns. Zonder telelens uiteraard wel enkele, kostbare, dia's gemaakt maar dit zijn slechts herinneringen aan een bijzonder moment. Beide zijn het grote soorten die gracieus stappend jagen op grote insecten. De Sarus broedt ook in India en heeft meer rood op de kop dan de Brolga.

Gewone Kroonkraanvogel

Lelkraanvogel

Stanley Kraanvogel

Afrika heeft niet het grootste aantal soorten maar wel de grootste diversiteit. Twee soorten Kroonkraanvogels in het tropische hart van Afrika, bijzondere Lelkraanvogels in Ethiopië, Zambia en de Okavango delta en aan Jufferkranen verwante Stanley kraanvogels in zuidelijk Afrika. Sommigen zijn echte savannevogels, anderen prefereren ondiep water waar ze genieten van wortelstokken van waterlelies en allerlei insecten.

Amerikaanse kranen werden niet gezien op deze expeditie. Van de Trompetkraanvogel komen nog enkele honderden vogels in het wild voor. Beelden van kunstmatige uitgebroede jongen die hun trekroute verkenden met hulp van een vliegtuigje waren in 2009 wereldnieuws. Van de Canadese Kranen zijn vooral de twee zuidelijke ondersoorten bedreigd, de noordelijke groep is met bijna een half miljoen vogels de meest algemene Kraanvogel ter wereld.

Kraanvogels in de velden van Diepholz, oktober 2011

Kraanvogels hebben wereldwijd een bijna mysterieuze aantrekkingskracht. Wie ook eens de trek van de Europese Kraanvogel mee wil maken kan o.a. op de site van de Duitse natuurbeschermingsorganisatie BUND lezen wanneer en waar ze gezien kunnen worden.


donderdag 13 september 2012

Waterleven in Haren

Als slot van een drieluik over waterleven een duik in de Harense vijvers en sloten. Dicht gegroeid met kranswieren of krabbenscheer, daartussen een kraamkamer met amfibieën, waterwantsen en tuimelaars. Soms groot en spectaculair maar vaak ook minuscuul klein en nauwelijks te zien.

Groene kikker, larve met reeds volgroeide poten

Kleine watersalamander, larve

Een dichte massa van opgroeiende kikkervisjes krioelt door het water. Sommige met twee achterpootjes, anderen al met vier pootjes maar nog wel een staart. Nu nog vegetariër maar zodra de staart er af gaat worden ze geduchte slokops van alles wat maar kruipt en in hun bekje past. Af en toe schiet er een slanke "dame" langs, bevallig bewegend in plaats van het lompe gedraai van de moddervette kikkervisjes. Jonge Kleine Watersalamanders! Helemaal compleet met poten en een staart maar nog wel voorzien van rood doorbloede uitwendige kieuwen.



Posthorenslak (Planorbis corneus)
Hoornschaal (Sphaerium sp., links) en Erwtenmossel (Pisidium sp., rechts)

Zwanenmossel (Anodonta cygnea), de voet iets uitstekend


Hoe anders is het leven van een slak. Rustig en bedaard bekijken ze hun leefwereld. Voor de posthoornslakken is het af en toe wat grazen en dan weer lucht happen of gewoon wat drijven. Diepslakjes en Riviermoerasslakken kunnen onder water blijven rondkruipen, zij hebben kieuwen voor hun zuurstofvoorziening.  Kleine Erwtenmosseltjes of reusachtige Zwanenmossels doen het nog rustiger. Lekker op de modder blijven liggen en voedselrijk water zeven om aan de dagelijkse boterham te komen. Lucht happen is voor hun niet nodig, zij hebben kieuwen die zuurstof uit het water kunnen opnemen.

Tuimelaar, Cybister lateralimarginalis
Geelgerande waterkever (Dytiscus marginalis), mannetje met twee hechtschijfjes aan de voorpoten
Spinnende watertor, met 4,5 cm de grootste waterkever

Hygrotus inaequalis, slechts 4 millimeter groot

Grote kevers en kleine kevers zijn er ruim aanwezig. De Tuimelaar bijvoorbeeld. Net zo roofzuchtig als de Geelgerande maar meteen te onderscheiden doordat het halsschild geen gele rand aan de achterzijde heeft. Ook is de achtervoet voorzien van slechts één klauwtje in plaats van twee.

Platte waterwants (Ilycoris cimicoides)


Bootsmannetje (Rugzwemmer)


Waterwantsen zijn er in allerlei formaten. De kleine, plantenetende Sigara's (zwemwantsen) worden bejaagd door de snelle Platte Waterwantsen. Bootsmannetjes op hun beurt vangen alles wat voor hun vangsnuit langs zwemt.


Keizerslibel,  larve

Waterjuffer larve


Op de bodem leven larven van libellen en waterjuffers. De eerste met slechts drie korte uitsteeksels aan het achterlijf terwijl de waterjuffer larven drie platte uitwendige kieuwen achter zich aan slepen.

Waterleven, verbazend boeiend.

maandag 10 september 2012

Bloedzuigers, onbekend en bijzonder

Gewone bloedzuiger (Haemopis sanguisuga) met Groene Kikker (Orvelte)
Bloedzuigers, alleen het woord al jaagt velen de stuipen op het lijf. Beelden van grote glibberige monsters die met honderden komen opzetten om het laatste druppeltje levensbloed op te zuigen. Voldoende reden om eens naast een boerensloot te gaan zitten en op zoek te gaan naar deze spannende creaturen. Een paar halen met een net zijn vaak al voldoende om enkele te verschalken.
Gezoomde clepsine (Hemiclepsis marginata), Kardinge

Wat dan vooral opvalt is dat ze wel glibberig zijn maar helemaal niet groot. Enkele centimeters, daar houdt het meestal wel mee op. Dan maar eens proberen of ze nu echt geïnteresseerd zijn in mijn bloed. Even een vinger er voor houden en ze grijpen zich met hun zuigschijf aan mond en achterlijf al snel vast. Maar in plaats van schrapen om door het vel te komen gaan ze alleen maar aan de wandel, terug naar het water.veel van onze Nederlandse bloedzuigers zijn vooral op zoek naar slakken- en vissenbloed. Anderen zoals de Achtoog en de Tweeoog zijn echte rovers die actief op jacht gaan naar watervlooien of muggenlarven  Alleen de zeer zeldzame Medicinale Bloedzuiger geniet als volwassen dier graag van een slok zoogdierenbloed.

"Achtoog" (Erpopdella testacea), Haren

Tweeogige bloedzuiger (Helobdella stagnalis), donker gekleurd door het zuigen aan rode muggenlarven (Kardinge)


Bloedzuigers zijn ringwormen en daarmee nauw verwant met de Regenworm. In plaats van zand filtreren hebben ze er echter voor gekozen om als parasiet door het leven te gaan. In de tropen en Midden-Europa ook als landdier maar bij ons uitsluitend in het zoete water. Sommige soorten zijn actieve zwemmers, andere kiezen meer voor een kruipend bestaan.  Geen ongericht gekronkel maar slim gebruik van twee zuignappen en bijzondere sterke spieren. Op de kop hebben ze oogvlekken waarmee ze in ieder geval licht en donker kunnen onderscheiden. Bij de determinatie van de achttien Nederlandse soorten is plaatsing en aantal van deze ogen belangrijk.

Doorschijnende bloedzuiger (Glossiphonia heteroclita), Haren

Doorschijnende bloedzuiger (Glossiphonia heteroclita), Haren

Doorschijnende bloedzuiger (Glossiphonia heteroclita), met eieren onder de buik (Haren)

Bloedzuigers kunnen zelfs vertederend zijn. Terwijl de meeste bloedzuigers hun eieren in een kapseltje aan waterplanten hechten kiest de "Doorschijnende Bloedegel" er voor om ze vast te kleven aan de buik van de moeder. Goed beschermd tegen knabbelende vissenbekjes kunnen ze rustig rijpen en uitkomen. Maar daarmee houdt de broedzorg nog lang niet op, Moeders heeft kleine uitstulpingen in de huid waarmee haar kroost nog enkele weken meegedragen wordt. Komt er toch een rover wat te dichtbij dan rolt ze zich gewoon op en verandert in een glibberig balletje.

Bloedzuigers, onbekend en toch bijzonder interessant om er eens bij stil te staan.





zondag 9 september 2012

Kardinge onder water

Kardinge, een nazomerochtend
Het vroege ochtendlicht van een veelbelovende nazomerdag strijkt zacht over Kardinge. Het nieuwe natuurgebied ten oosten van Groningen lijkt in diepe rust. Een eerste herfstblad dwarrelt naar beneden, een eenzame Mantelmeeuw roept vriendelijk "Goedemorgen". Maar deze rust is slechts schijn, onder water is het spitsuur.Op zoek naar een ontbijt of een lang verwachte partner, alles op topsnelheid.
Schrijvertje, Gyrinus cf substriatus, Kardinge

De echte snelheidsmaniakken bevinden zich direct op de glinsterende waterspiegel. Schrijvertjes die ordeloos door elkaar tollen, half boven, half onder water. Zwarte ovaaltjes in een aura van zilveren lucht. Pas als er één voorzichtig uitgenodigd wordt plaats te nemen op de tribune van de fotograaf wordt het diertje goed zichtbaar. Rode zwempootjes onder een fijn getekend pantser van twee dekschildjes.

Oorvormige poelslak, Radix auriculata, Kardinge

Direct onder de waterspiegel hangt een Oorvormige Poelslak. Als een echte longslak moet het diertje regelmatig naar boven zweven om lucht te happen. Maar er mag geen tijd verloren gaan, zijn siphon staat wagenwijd open en is druk bezig met binnen pompen van voedselrijk water. Wat bruikbaar is gaat naar de eettafel, wat overblijft gaat met dezelfde snelheid weer de deur uit.

Zwemwants, Corixa punctata
Waterschorpioen, Noordijkerweg

Duikerwantsen,Platte Zwemwantsen en Bootsmannetjes lijken wel het meest talrijk. De eerste vreedzame planteneters, de laatste twee geduchte rovers. Geen insect of zelfs een eendagsvisje is veilig voor hun steeksnuit. Toch hebben ze van elkaar weinig concurrentie te duchten. Net als de Waterschorpioen kiest het Bootsmannetje voor rustig wachten en dan plotseling toeslaan. De Platte is meer een Jachtluipaard. Een snelle sprint is voldoende om zijn prooi in te kunnen halen.

Geelgerande waterkever, Noorddijkerweg

Rode Watermijt, Hydrodroma sp., Kardinge

Rustig rondzwemmend komen we meer jagers tegen. Reusachtige Geelgerande waterkevers zijn de grootste vleeseters. Als er te weinig prooi is stappen ze gewoon de sloot uit, gaan op de wieken en zoeken een beter territorium. Tot de kleinere behoren de Rode Watermijten. Voor hun is een Watervlo al een heerlijke maaltijd.

Tiendoornige Stekelbaars, Kardinge

Driedoornige stekelbaars, Kardinge

Tussen al dit gewemel met zes of acht poten lijkt het alsof de vissen helemaal afwezig zijn. Niets is minder waar. De kleisloot bij de molen van Noorddijk zit vol met duizenden Tiendoornige Stekelbaarzen. Jonge Alvers zwemmen met ze mee. Uit het schemerige water duikt zelfs nog een Driedoornige Stekelbaars op. Misschien hier wel geboren, naar zee getrokken en weer terug gekomen om kuit te schieten.

Zoetwaterpissenbed, Asellus aquaticus

Platworm

Larve Slijkvlieg, Sialis sp.
Vrijzwemmende larve van een Kokerjuffer (Phryganea sp., det. David Tempelman)

Op de bodem van de sloot wordt het wat rustiger. Maar ook hier is er leven in overvloed. Zoetwaterpissenbedden genieten van al het organisch afval wat letterlijk op en om hun heen naar beneden komt. Een platworm kruipt rustig rond, een paar oogcelletjes op zijn kop vertellen waar het licht vandaan komt. Dan verschijnen er enkele jagers, een larf van een Slijkvlieg en een vrij zwemmende larf van één van de grootste Kokerjuffer soorten. Dansmuglarven, Erwtenmosseltjes en wormen staan op zijn menu.

Kardinge onder water, een nieuwe wereld gaat er voor je open.


Related Posts Plugin for WordPress, Blogger...