woensdag 31 oktober 2012

Sieralgen, verborgen leven

Appelbergen
Geleidelijk kruipt de herfst over het Groningse ven. De laatste pluizen van Wollegras en Veenpluis zijn verstoven, de Dodaars is weggetrokken, de Heikikker zit diep ingegraven en Gagel heeft zijn geurige knoppen ingepakt voor wat komen gaat. Onder water zweeft Waterveenmos als veertjes gedragen door de wind. Tot ver in de winter is hier het verborgen leven te vinden.






Waterveenmos, uitstekende vindplaats van sieralgen

Een plukje veenmos, even schudden om de grootste hoeveelheid water kwijt te raken en dan goed knijpen boven een bakje. Wat direct opvalt is dat het druppelende water dofgroen gekleurd is. Dat kan nooit van het veenmos afkomstig zijn, het zijn microscopisch kleine algjes (wieren) die hier in enorme getale voorkomen.

Micrasterias thomasiana, Mensinge, een grote sieralg
Closterium leiblinii, De Horte, Dalfsen, een kleine sieralg

Sieralgen (Desmidiaceae) behoren tot het mooiste verborgen leven van Nederland. Zwevend of vastgehecht aan waterplanten gedijen ze het beste in helder water zonder al te veel concurrentie van opdringerige draadalgen of cyanobacteriën (vroeger blauwwieren genoemd). Een helder heideven is een ideale locatie om eens kennis te maken met deze bijzondere groenwieren. Maar ook in een open tuinvijver of tussen blaasjeskruid in een boerensloot kunnen sieralgen gevonden worden.

Netrium digitus, Steenbergen, tot 0,4 mm groot

Cosmarium pyramidatum, een dwergje naast de grote Netrium


Hyalotheca dissiliens, Mensinge

De kleinste zijn niet veel groter dan een 10/1000ste millimeter, de grootste halen zonder meer 0,2 tot 0,4 millimeter en zijn met het blote oog te zien als zwevende groene stipjes. Sommige zien er uit als miniatuur bananen, andere zijn rond of gevormd als een rijk gedecoreerd kruis. Zelfs draadvormige soorten komen voor.
Tetmemorus brebissonii, Witterveld

Opvallend aan de meeste soorten is de symmetrische tweedeling. Net alsof twee cellen niet goed afscheid van elkaar konden nemen na de deling. In het centrum ligt de kern, aan beide kanten twee gelijke helften. Vol met bladgroenkorrels of opgeslagen zetmeel als reservevoorraad voor donkere dagen.

Cosmarium formulosum, De Horte, Dalfsen
Ook de meeste collega biologen lopen, net als ik, voorbij aan deze verborgen wereld. Voor mij kwam de openbaring tijdens een lezing van sieralgen kenner Marien van Westen. En dat ook nog eens op een uitgelezen moment tijdens de voorbereiding van een cursus over veen en een presentatie over leven in een waterdruppeltje. Marien trekt al jaren knijpend en persend langs de Drentse wateren. Het resultaat is te zien op zijn bijzondere website, Desmids of Drenthe. Met zijn hulp ben ik vervolgens ook gaan zoeken en begon de zoektocht naar namen. Een oud microscoopje uit de tachtiger jaren bleek voldoende om steeds weer nieuwe soorten te ontdekken. Ongekend mooi en boeiend.

vrijdag 26 oktober 2012

Modderkruiper excursie

Grote Modderkruiper
Tevreden ligt Misgurnus in de dikke modderlaag van zijn overstromingspoel op landgoed De Horte bij Dalfsen. Zijn buik gevuld met overheerlijke zoetwatergarnaaltjes en muggenlarven. Maar dan is er onraad! Gevoelige bekdraden registreren dreunende voetstappen, watergolven woelen de modder op en het schepnet van RAVON medewerker Martijn slaat genadeloos toe. "Grote Modderkruiper!" schalt over het herfstige landschap.

Jacht op de Grote Modderkruiper door RAVON visecoloog Martijn
Grote Modderkruiper, de Horte

Op donderdag 25 oktober organiseerde RAVON, de vrijwilligersorganisatie voor onderzoek naar reptielen, amfibieën en vissen, een excursie op De Horte. Doel was de Grote Modderkruiper, een lastig te vinden en zeldzame soort vis die vooral leeft in stilstaand of langzaam stromend water. Soms zelfs in slootjes en poelen waar andere vissen hun vinnen niet in durven uitslaan kan deze bodembewoner nog wel iets van zijn gading vinden. Na uren zoeken, en een drijfnatte laars voor de fotograaf, lukt het! Twee kleine exemplaren en het 25 centimeter grote mannetje "Misgurnus", vernoemd naar zijn wetenschappelijke naam (Misgurnis fossilis).

Gevlekte Amerikaanse Rivierkreeft, De Horte

Jonge snoek, De Horte

Baars, De Horte 
Zeelt, De Horte

Maar de Horte biedt nog veel meer. Rond een vistrap in een mooi gerestaureerde beek begint het al met Gevlekte Amerikaanse Rivierkreeften met een opvallend rood puntje aan de top van hun scharen. Een jonge Snoek, een Baars en twee halfwas Zeelten  laten zich ook snel verschalken. De laatste soort blijkt ook in alle slootjes en beekjes ruim vertegenwoordigd als jonge visjes,

Blankvoorn, De Horte

Rietvoorn, De Horte
Pos, De Horte

Achter de vistrap worden Rietvoorn en Blankvoorn aangetroffen. Als volwassen vis duidelijk te onderscheiden dankzij de helderrode vinnen van de Blankvoorn maar als visbroed wordt het voor deze leek toch best lastig. De Blankvoorn heeft echter een eindstandig bekje (en niet bovenstandig) en de rug- en buikvin staan op gelijke hoogte terwijl die bij de Riet wat verschoven zijn ten opzichte van elkaar. Als derde soort komt een Pos ook even kijken. Een baarsachtig visje met een mooie rugvin en uitpuilende oogjes.

Landgoed De Horte
Landgoed de Horte, niet alleen een mooie parel van het Overijssels Landschap maar ook een bastion voor de bedreigde én beschermde Grote Modderkruiper.

maandag 22 oktober 2012

Zeevogelfeest met Vogelbescherming

Zeevogelfeest met Vogelbescherming
Krijsend en joelend buitelen tientallen, vooral jonge, meeuwen door elkaar. Ogen en snavels gericht op een gestage stroom heerlijke hapjes die de Hendrik Karssen voortdurend uitspuwt. Daarboven en daartussen scheren de messcherpe vleugels van een eskadron duikbommenwerpers. Zonder explosieve lading maar in staat om met een gerichte aanval hun plaats aan deze feestdis op te eisen.

Jaarlijks organiseert Vogelbescherming samen met Pterodroma Adventures een bijzondere excursie voor de kust van Texel en Noord-Holland. Voor vogelaars biedt het een unieke kans om zeevogels in hun natuurlijke omgeving waar te nemen of te fotograferen. En in de herinnering van menig vogel zal de dag voortleven als een ongekende schrans partij. Van de vroege ochtend tot ver in de middag wordt sushi van poon en schol, geserveerd op een bed van zeewater, aangeboden.






Het is nog donker als de eerste auto's zich van heinde en ver melden op de kade van Den Helder. Het  bejaarde motorschip Hendrik Karssen vind het allemaal wel best. Tevreden brommend wacht de boot tot de laatste vogelaars zich ingescheept hebben en expeditieleider Stein het sein voor vertrek geeft. Koffie, thee en een frisse dosis spanning voor wat komen gaat maakt iedereen alert. Al in het Marsdiep trekken de heren van Pterodroma hun geslepen messen en beginnen met de voorbereidingen voor een ongekend zeevogelfeest.
Jonge meeuwen wachten op wat komen gaat

Volwassen kokmeeuw in winterkleed
Grote Mantelmeeuw

Met de boeg naar het noorden gericht wordt het al snel duidelijk dat de uitnodiging voor deze bijzondere dag breed verstuurd is. Geen plaats op het schip is nog vrij maar daarbuiten is het nog veel drukker. Tientallen Zilvermeeuwen, Kokmeeuwen en Kleine Mantelmeeuwen weten kennelijk wat er komen gaat. De meesten uitgedost in jeugdig bruin, een enkeling in een strak pak uitgevoerd in zwart, wit of grijs.

Jan van Gent rustig spiedend

Jeugdig enthousiast maar als duik stelt het niet veel voor

Uit het niets verschijnen dan de eerste Jan van Genten. Jeugdig bruin gespikkeld of minstens drie jaar oud en wit-zwart getekend. Nauwelijks getraind storten de jongsten zich als ongeleide projectielen in het water. Even onder water rondkijkend en dan met een bijna verbaasde blik weer boven komend. Er lag toch echt ergens een overheerlijk stuk vis....Volwassen Genten trekken zich niets aan van dit gestuntel. Ze duiken behendig onder de meeuwen door voor een goed gericht schot. Soms zijn ze zelfs zo snel dat ze al met een gevulde snavel boven komen op het moment dat andere vogels er over denken om ook maar eens aan tafel te gaan.

Drieteenmeeuw

Pontische Meeuw
Tussen de vele "bekende" meeuwen duiken plotseling drie nieuwelingen op. De eerste opvallend klein, bijna fragiel tussen de machtige Grote Mantelmeeuwen. Drieteenmeeuwen! Het gele snaveltje en een dunne potloodtekening rond de hals vallen direct op. Het zijn broeders op hoge kliffen die nu als jakhalzen tussen de leeuwen door sluipen voor een flard verloren vis. Vogelbescherming gids Luc herkent een Pontische meeuw en een Geelpootmeeuw. Nog niet zo lang geleden waren deze Mediterrane soorten, met inmiddels ook langs onze kusten enkele broedparen, nog één soort met twee varianten. Het meest opvallende verschil tussen beiden is de dunne snavel en het platte voorhoofd van de Pont in tegenstelling tot de meer gewelfde kop en de forse snavel van de echte Geelpoot.

Landende zeekoet

Laag over de golven passeren vluchten Zwarte Zee-eenden, Eidereenden, Rotganzen en een enkele Spreeuw. Voor de boeg dobberen Alken en Zeekoeten die wat moeten wennen aan al deze onverwachte aandacht. Als het geronk van de motor dichterbij komt kiezen de meesten voor een snelle spurt om dan al klapwiekend even verder weer in het water te plonzen.

Welkom in de haven lijkt deze Grijze Zeehond te willen zeggen

Het is bijna vier uur als de Hendrik Karssen, begeleid door slierten Rotganzen en een vriendelijke Grijze Zeehond, zijn ligplaats weer opzoekt in de haven. Voor landrotten is dit zeevogelfeest met Vogelbescherming en Pterodroma een unieke ervaring. Je moet er even wat voor over hebben om op zondagochtend ver voor zes uur op te staan maar dan krijg je ook wat. Een absolute aanrader!






zaterdag 20 oktober 2012

Steenbergen gevarieerd

 Een herfstige dag met een zomers weerbericht, ideaal voor een wandeling met KNNV Groningen rond het Drentse Steenbergen. Gelegen op de wang van het Drents Plateau, uitkijkend op het Westerkwartier en de Stellingwerven maar geworteld in het zand.

Zandblauwtje
Paarse schijnridder
Twee jaargetijden geven elkaar de hand. Paarse Schijnridders en Nevelzwammen laten zien dat de herfst al ver gevorderd is maar het zomerse Zandblauwtje wil er nog niet echt aan. Uitnodigend staan de violet bestofte meeldraden te wachten op ....ja op wie eigenlijk? Bijen zijn nauwelijks actief en een limonadewesp vliegt nog even rond maar heeft meer belangstelling voor meegebrachte broodjes.

Boomsabelsprinkhaan

Driehoornmestkever

Snoepen van een Stinkzwam

Toch zijn er nog insecten te vinden. Als groene decoratie op bruine eikenbast zit mevrouw Boomsabelsprinkhaan te wachten op haar partner. Misschien is ze afgelopen nacht al actief geweest en moet nu alleen nog haar eitjes afzetten. Een Driehoornmestkever ploegt door het mulle zand, doelgericht op weg naar een onzichtbare maar vast en zeker geurige maaltijd. Op Stinkzwammen zitten verschillende fraaie vliegen die helaas geen naambordjes aan hun pootjes hebben.

Oranje aderzwam

Groene glibberzwam

Klein Oorzwammetje

In enkele uren worden tientallen paddenstoelensoorten genoteerd. Een prachtige Oranje Aderzwam trekt altijd de aandacht. Een platgeslagen, gerimpelde korstzwam met vreemde oranje wratjes die als miniatuur torentjes uitsteken. Groene Glibberzwammen staan bescheiden te pronken tussen het Haarmos. Geen hoed, geen echte steel, meer een gelatine knotsje bedekt met een vlies waar de duizenden sporen in gevormd worden. De Witte Schelpzwam beantwoordt meer aan het traditionele beeld van een paddenstoel. Geen steel maar een hoed met mooi symmetrisch gevormde plaatjes.

Steenbergen, gevarieerd mooi op deze dag in oktober.



zondag 14 oktober 2012

Licht op het Veen

Bijna horizontaal scheren zonnenstralen over het drijfnatte veen. Pijpenstrootje licht geel glanzend op, daartussen het zachte groen van veenmos en diepzwart water. Een venster op het verleden van de Smilder Venen lijkt wagenwijd open te staan.

Witterveld
Het Witterveld is één van de laatste nog levende hoogveenreservaten in ons land. Alleen onder strikte voorwaarden mag de slagboom en de dreigend rode vlag gepasseerd worden. Het gebied ligt direct achter de Asser schietbaan en defensie gebruikt het terrein als opvang van mogelijke afzwaaiers. Daarvoor was het laatste nog resterende veen bijna drooggelegd door gravende dwangarbeiders en opstijgende zweefvliegers. Voor de cursus Licht op het Veen (IVN Zuidlaren) werd toestemming gegeven voor een korte kennismaking met dit bijzondere terrein. Als contrast werd daarna een bezoek gebracht aan het laagveenreservaat Rottige Meente (Nije Trijne / Munnikeburen, Fryslân). Twee totaal verschillende gebieden met veen als verbindend element.

Pijpenstrootje, Witterveld

Hoogveen-veenmos, Sphagnum magellanicum, Witterveld

Kleine Veenbes, Witterveld

Soppend lopen twintig cursisten in ganzenpas door het ongelijke terrein. Gelaarsde voeten verdwijnen bijna tot aan de knie in het donkere water om vervolgens tientallen centimeters hoger op een pijpenstrootjes horst tot rust te komen. Langzaam probeert het veen zich te herstellen van diepe wonden die geslagen zijn door vervening en wanbeheer uit de vorige eeuw. Waar de veenlaag niet afgegraven is heeft verdroging toegeslagen. Meststoffen zijn ingewaaid en kapmeeuwen hebben voedselarme plassen verrijkt. Maar het veen leeft weer! In de vorige eeuw heeft de gemeente Assen oprukkende boomgroei een halt toegeroepen, het gebied begraasd en tankgrachten gedempt. Water mag blijven staan en veenmossen krijgen weer een kans. Het bordeaux rode Hoogveen-veenmos (Sphagnum magellanicum) is helemaal terug. Kleine Veenbes slierten slingeren zich tussen pollen Lavendelheide door.

De Rietvink, Rottige Meente

Schoepenrad De Rietvink, Rottige Meente

Legakkers, Rottige Meente

Hoe anders is het in het laagveenreservaat Rottige Meente. Watermolen De Rietvink, met zijn gastvrije beheerders Rolf en Lia, staat te pronken in een grauwe regensluier alsof de tijd heeft stil gestaan. Zijn wieken waken als wachters over het veen. Water mag hier volop aanwezig zijn maar het gebied moet niet veranderen in een uitgestrekte plas. Legakkers, waar eens veenarbeiders hun kletsnatte werk verrichten, blijven boven water dankzij deze molen.

Moerasbos, Rottige Meente

Rimpelende Melkzwam, Rottige Meente
Langs de randen van sloten en legakkers staan nog wat restanten van een zomerse bloemenweelde. Grote Watereppe en Moeraseppe tooien zich met droge vruchten. Zelfs het Zwart Tandzaad is al uitgebloeid. Paddenstoelen als Rimpelende Melkzwam en Moeraszwavelkop zijn overal op de venige bodem te vinden.

Rups Sneeuwbeer, op Waterzuring, Rottige Meente

Schietmot (Anabolia nervosa), Rottige Meente
Op een Waterzuringblad kruipt een dikke en door de gestage regen natte rups van een Sneeuwbeer. In het komend voorjaar zal dit bijna zwarte beestje veranderen in een oogverblindend witte nachtvlinder. Laatste Schietmotten dansen over het pad. Nog even opvallen voor een passerende partner, eitjes afzetten in het water en dan is het ook voor hun gebeurd.

Licht op het Veen, met drie avonden en deze excursie biedt een bijzondere kennismaking met een oerhollands landschap.
Related Posts Plugin for WordPress, Blogger...