maandag 24 augustus 2015

Werelderfgoed expeditie Eems-Dollard

Zeesluis Termunterzijl, vertrekplaats van Werelderfgoed
Expeditie Eems-Dollard
Zondagochtend 23 augustus. De zeesluis van Termunterzijl staat uitnodigend open als de eerste expeditieleden binnen druppelen. Op de rug geen zware overlevingspakken maar kleine dagrugzakjes met camera's en verrekijkers. Bergschoenen zijn ingeruild voor passend schoeisel voor het slik van de Eems-Dollard. Twee ervaren werelderfgoedgidsen staan als ontvangstcomité op de kade. Erachter het blauw geverfde expeditieschip MS "Boschwad".

MS "Boschwad", landing op De Hond

De Eems-Dollard, druk bevaren riviermond

In het jubileumjaar van de Waddenvereniging wil de jarige graag laten zien waar ze voor staan. Waddenzee, werelderfgoed. Een mondiaal uniek gebied van Den Helder tot Esbjerg waar niet de mens maar het getij het dagritme bepaald. Woonplaats, kraamkamer en restaurant voor miljarden dieren maar ook voor de mens van ongekend belang. Tweeduizend jaar geleden voeren gammele Romeinse schepen de Middelzee op, in 2015 zijn het enorme duwbakken en luxe passagiersschepen die vanuit de Eemshaven, Emden en Papenburg door de Waddenzee richting verre oorden trekken. Dat natuurbeheer en economie soms met elkaar in conflict komt is onvermijdelijk. Nergens is dat zo duidelijk te zien als in het unieke Eems-Dollard estuarium. Vaargeul verdieping zorgt voor een ongekende vertroebeling van het water. Kwelders zijn ingekaderde stukjes natuur geworden, de horizon lijkt er gedomineerd door energiecentrales, chemische industrie en flatgebouwen. Wat zou er nog over zijn van de eens zo rijke Wadden natuur? Om die vraag te beantwoorden organiseren Waddenvereniging en Stichting Het Groninger Landschap een bijzondere expeditie excursie vanaf Termunterzijl naar zandplaat "de Hond". Voor de Vrije Wadlopers een mooie gelegenheid om mee te varen naar dit onbereikbare stukje oernatuur.

Vrije Wadlopers gaan te water, landing op De Hond

De Hond, wat leeft er op de zeebodem van de Eems-Dollard?
Lichtbruine strepen verraden de aanwezigheid van dichte matten Kiezelwieren
Aan boord stijgt de spanning als de zandplaat na meer dan een uur varen de plaat in zicht komt. Een groep zilvermeeuwen staat op de uiterste rand toe te kijken maar verder is er geen leven te bespeuren. Dan komt het moment dat zelfs de "Boschwad " niet verder kan. Kniediep water kabbelt uitnodigend rond het schip. Gereedschappen en expeditieleden gaan overboord voor de laatste meters waden. En dan is er "terra firma", vaste grond onder de voeten. Op het eerste gezicht lijkt er een van alles en iedereen verlaten zand- en slikvlakte te liggen. Geen lege kokkels of nonnetjes die verraden waar scholeksters en plevieren gedineerd hebben. Hier en daar wat meeuwenprenten maar daar blijft het bij. Maar dan vallen bruine strepen op. Wat wollig, breed uitwaaierend en bij nadere beschouwing vrijwel zonder structuur. Microscopisch kleine kiezelwieren hebben hier een dichte mat gevormd. Dan moeten er ook grazers te vinden zijn.

Sporen van leven,, links de uitlaat, rechts de inlaat van een Zeepier

Zeepier in zijn gang
Slibkokerwormen

Zeeduizendpoot
 Even later worden de eerste wormensporen gevonden. Een kratertje en iets meer dan tien centimeter verder een  bultje zand vermicelli. Om de daders op te sporen worden spitvorken gegrepen maar de eerste verwoede pogingen leveren geen Wadpier op. Wel zijn er grote aantallen rode draadwormen te zien die als elastiekjes opgerekt worden tussen de uiteenvallende klonten. Dat is ook hun kracht. Als ze als smakelijke hap gezien worden zetten ze zich schrap en het achterblijvende stuk groeit weer uit tot een complete worm. Slibkokerwormpjes pakken het wat slimmer aan. In hun huis van aan elkaar gekitte zandkorrels kunnen ze zich bliksemsnel ver van elke snavel terugtrekken. Uiteindelijk komen ook de Zeepieren boven. En waar die zijn is hun ondergrondse jager nooit ver uit de buurt. Geen zee mol maar een Zeeduizendpoot. Ook een worm maar deze filtert geen zand. Vers wormenvlees, daar gaat hij voor.

Schelpenbank met Strandgapers op De Hond

Japanse oester

Brakwaterpok op Japanse oester

Zeevitrage, een mosdiertje

Groot Zeegras, aangespoeld
Aan de westkant van de Hond ligt een dikke schelpenbank. Wat nonnetjes, kokkels, een enkele platte slijkgaper en vooral heel veel exoten. Soorten als strandgaper en Japanse oester zijn eens als voedsel ingevoerd en nu helemaal opgenomen in het ecosysteem van de wadden. Strandgapers kwamen mogelijk ruim 800 jaar geleden al aan vanuit New Foundland en zijn ook bekend uit fossiele vondsten uit Pliocene afzettingen. Toen het klimaat verslechterde en de ijstijden onze streken in hun greep kregen kon het dier overleven aan de Amerikaanse oostkust. Als echte graver zijn hun schelpen vrijwel altijd geheel schoon in tegenstelling tot de oesters die gewoon op het zand kunnen leven. Een prachtig exemplaar levert o.a. een Brakwaterzeepok en een kolonie mosdiertjes, met de fraaie naam zeevitrage, op. Teruglopend naar de oostelijke rand wordt nog een pluk aangespoeld Groot Zeegras gevonden. Eens door een schimmelziekte vrijwel verdwenen uit de Waddenzee maar nu met wat hulp weer terug.

Met handkracht sleept Werelderfgoedgids Afke het kor net door het water

Wat leeft er de Eems-Dollard?

Bot en Gewone garnaal

Kleine zeenaald
De Hond leeft, dat is inmiddels wel duidelijk. Maar wat zwemt er in het troebele water rond de plaat?  Om dat te ontdekken wordt een meegebracht kor net in stelling gebracht. Normaal is het een kwestie van in zee dragen en dan langs de waterlijn het net trekken tot een punt dat iedereen wel heel erg nieuwsgierig naar de buit is geworden. Door de stevig aanwakkerende wind moet echter expeditieleidster Afke in zee meewandelen om er voor te zorgen dat het net niet vroegtijdig aanspoelt. Na het ophalen verschijnen honderden garnalen boven water. Een enkel, jong, botje flapstaart er wat verloren tussen. En dan valt het oog op meer dan tien Kleine Zeenaalden. Nauw verwant aan het Zeepaardje is het een typische vertegenwoordiger van de Waddenfauna.

Tijd om terug te keren, de Hond blijft verlaten achter, de zee zal onze sporen weer uitwissen

Terugvarend zijn de expeditieleden het er over eens dat de Eems-Dollard het zeker benauwd heeft van het vele slib. Maar het water is niet dood en ook de Hond leeft. Met een gezamenlijke inzet van natuurbeschermers en bedrijven kan het er alleen maar beter worden. Werelderfgoed Waddenzee verdient onze inzet hiervoor.

vrijdag 21 augustus 2015

De zee leeft met Jan Rotgans

Wieringen `30 "Johanna II"
Het is een mooie dag in Den Oever. Op de kade een echte visserman. Ringbaardje, een blauw gebreid petje en een blik die voortdurend op de horizon gericht lijkt. Jan Rotgans is een Wieringer die zijn bakken met ijs en dagelijkse tonnen vis ingeruild heeft voor warmbloedige toeristen. Voor de kade zijn trots: de Johanna II, ook bekend als de Wieringen 130. Wij monsteren aan voor een korte ecotour met als doel om te fotograferen voor de nieuwe cursus Wad Biologie van de Seniorenacademie Hovo (Leeuwarden).
De zee leeft! begint al op de kade

Botervis
De zeepret begint al aan de kant. Drie schippers werken samen onder de vlag "de zee leeft". En dat willen ze laten zien ook. Een grote bak met zeewater (van De Groot Recreatie)  staat als een zeeaquarium opgesteld. Een mooi gevlekte schol en een kleine tong doen net alsof de blauwe bodem gelijk is aan hun vertrouwde zandbodem. Twee palingen, een botervis en een paar puitalen zwemmen rustig hun rondjes. In een hoek kijkt een zwemkrab rustig toe.

Schipper Jan zet koers naar open water

Lepelaars en aalscholvers, vanaf een varende boot fotograferen blijft lastig
Dan wordt het tijd om uit te varen richting een bedijkt eilandje. Aan de havenkant vliegt een groep steenlopers op maar de grote verrassing staat op de kruin en net boven de kabbelende golven van de Waddenzee. Honderden lepelaars staan gezellig naast elkaar. Snavel in de veren of aan de dagelijkse schoonmaak. Het is rusttijd, de vloed komt op en hun dagelijkse portie garnalen is zelfs met hun lange poten niet bereikbaar. In Callantsoog werd hun het leven zuur gemaakt door rondstruinende vossen. Hier zijn ze zelfs voor de mens onbereikbaar, alleen vanaf een boot kun je er van genieten.

"Bruine schuimalg" Phaeocystis als streep schuim op de vloedlijn
Phaeocystis  kolonie, www.jochemnet.de




Phaeocystis schuim
















Ondertussen passeren we een lange streep opgeklopt schuim. Restanten van een grote bloei van een bruine, eencellige, alg die het liefst in een enorme slijmige kolonie leeft. Phaeocystis kent bijna iedereen van soms decimeters dikke lagen schuim op het strand, op zee worden de kolonies door de vloed meegenomen en komen zo ook op het wad terecht.

Het net komt naar boven!

Visdief
Aan boord merk je dat de kinderen onrustig worden. Wanneer wordt het grote sleepnet nu eens uit? Nog voordat we op de Wieringer gronden zitten is het zo ver. Jan en opstapper Joop werken meters net, een boei en een ijzeren sleepbalk over boord. Visdiefjes duiken uit het niets op in afwachting van wat er boven gaat komen.

Zwemkrabben
Jan Rotgans vertelt




















Zwemkrab, begroeid met draadvormige bruinwiertjes (mogelijk Ectocarpus sp)

Garnaal met zijn twee haakvormige klauwen


Schol

Jonge haring

Puitaal

En dan hangt er een gulle greep uit zee boven de sorteerbak. Ruim honderd zwemkrabben krabbelen meteen naar de randen en worden dan verrast met een gratis maaltje spiering. Kleine naar augurk ruikende visjes zonder zwemblaas die in zee stapelvoedsel zijn voor bruinvissen, doornhaaien en schelvissen. Garnalen, jonge haring en een enkele puitaal weten te ontkomen aan de grijpgrage scharen. Op de bodem kijken enkele platvissen nieuwsgierig toe. Jan vertelt over linkse en rechtse schollen. Geen politieke voorkeur maar afhankelijk van hun draairichting na een jeugdstadium als rond visje. Ruw aanvoelende botjes liggen er tussen.

Baars, zoetwatervis. Door spuien in de Waddenzee beland
Voordat de vangst weer terug gaat naar zee valt ons oog op tientallen rood gestreepte visjes. Wat doet een baars in de Waddenzee? Helaas, het was voor hun een onvrijwillige, enkele reis richting het baarzenparadijs. Er is gespuid en zoetwatervis is letterlijk mee gesleurd naar een roemloos einde.
Ondanks deze tragedie is het duidelijk, de Waddenzee leeft! Dat blijkt wel tijdens deze bijzondere excursie met de WR130. Een absolute aanrader.

donderdag 6 augustus 2015

Texel: droogvaltocht met de TX10

TX10 op de Waddenzee, zuid van oudeschild
Het wad op de grens van land en zee. Met eb loop je er op de zeebodem, met vloed is het zaak om het hogerop te zoeken. Het getij bepaalt er het leven. Dynamisch, niet door de mens getemd. De mooiste manier om het wad te beleven is de veilige haven verlaten en koers zetten naar een plaat die twee keer per dag een uurtje droog valt. Een zakelijk partner van Natuurpresentaties biedt het in arrangementen aan (Zandbank Zeilcharters) maar mijn keus viel ditmaal op de tocht met de TX10. Dit jaar varen ze voor Natuurmonumenten Texel wekelijks excursies vanuit Oudeschild.
Jonge Visdief

Gewone zeehond
Grijze zeehond
Terwijl de boot met al zijn gasten koers naar het zuiden zet worden de verhalen van de schipper bijna overstemd door geluiden van Grote Sterns, Visdiefjes, Noordse sterns en diverse meeuwensoorten die in het zog hopen op een gemakkelijke maaltijd. Zeehonden hebben na de storm van vorige week een ander plekje opgezocht maar op de terugweg krijgen we mooi zicht op vier stompneuzige Gewone zeehonden. Om het verhaal compleet te maken duikt naast de boot een nieuwsgierig grijs familielid op. Met zijn puntige hondensnuit laat hij even zien dat de Grijze soort toch echt anders is.

Lopen op de zeebodem
Dan komt de plaat in zicht. De grote groep wordt onrustig, kinderen beginnen rond te lopen, ouderen kijken vol verwachting naar de bruine streep aan de horizon. Aan de andere zijde ligt al een eerste boot, wij kiezen voor de noordrand. Omdat de TX10 hoog op het water ligt kan de boot bijna tot aan de rand van de plaat komen. Vanaf de lange loopplank is het maar een enkele stap door enkeldiep water om de droge zeebodem te bereiken.

Darmwier met Zeester

Amerikaanse zwaardschede met Darmwier

Fijn buiswier
Het eerste wat opvalt is de uitgestrekte leegte. Alleen langs de rand staat een slinger van meeuwen, verder alleen zand versierd met groene flappen Zeesla en Darmwier. Soms als losgeslagen stukken maar meestal vastgehecht aan schelpen. Tussen al het groen af en toe een rood accent van een stukje roodwier, Fijn buiswier en Rood hoorntjeswier zijn beide te vinden.

Zeester op Mossel

Strandkrab begroeid met Brakwater zeepokken

Zeedruif, aangespoeld en niet meer dan een glazige balletje
Zeedruif, teruggegeven aan het water. De verticale rijen triharen zijn nu zichtbaar
Beter kijkend is er veel meer te zien. Zeesterretjes die zich vastklampen aan alles wat maar te vinden is. Kleine strandkrabbetjes zijn wat verloren achter gebleven en wachten op het terugkomen van het water. Glazige zeedruifjes zijn wat lastiger te vinden maar tegen een donkere achtergrond zijn de evenwijdige rijen trilhaartjes toch goed zichtbaar. Het is een zeer algemeen ribkwalletje die overal te vinden is in de Waddenzee.

Kokkel

Strandgaper

Zeepier

Op een zandige zeebodem is het meeste leven te vinden in de bovenste laag. Opvallend weinig Wadpieren maar letterlijk honderden Kokkels en een enkel Nonnetje. Met de spitvork van de gidsen worden ze naar boven gehaald. Maar er zijn ook grote Strandgapers. Vermoedelijk eens met zeevaarders vanaf Newfoundland naar Nederland gekomen zijn ze nu helemaal ingeburgerd. Algemeen zijn ze niet maar wel de grootste slak van deze plaat.

De vloed komt op, tijd om terug te gaan naar de TX10

Onverbiddelijk komt het water weer terug, de zeebodem verdwijnt voor uren weer onder water. Netjes en emmertjes worden ingeleverd en iedereen klautert weer aan boord van de TX10. Verzadigd met herinneringen aan een fantastische excursie, een absolute aanrader voor iedereen die het niet eerder gedaan heeft.

Dit blog bericht maakt deel uit van een tweeluik over de zilte natuur van Texel. Het andere deel beschrijft een sleepnetexcursie met de Waddenvereniging en is te vinden met deze link.


Related Posts Plugin for WordPress, Blogger...